Þallartegundir

 

Þöll (fræðiheiti: Tsuga) er ættkvísl nokkurra tegunda sígrænna barrtrjáa af þallarætt (Pinaceae). Þallartegundir eru átta til tíu talsins og finnast fjórar í Norður-Ameríku og fjórar til sex í Austur-Asíu. Þöll óx í Evrópu fram að síðasta jökulskeiði en sú er nú útdauð. Þallir eru aðlagaðar tempruðu loftslagi nema fjallaþöllin, sem er háfjallategund, sker sig nokkuð úr og telst til sérstakrar undirættkvíslar.

Þallir eru ekki þekktar fyrir að vera sérstaklega hávaxnar en þær eru langlífar og geta stofnar þeirra orðið mjög sverir með tímanum. Þær eru mjög skuggþolnar og geta lifað öldum saman undir skermi hávaxnari trjáa, þar sem þær fjölga sér og skapa að lokum svo mikinn skugga að engar aðrar tegundir fá þrifist. Þannig geta þallir orðið ríkjandi þegar hærri trén drepast loks úr elli. Slíkt gerist þó eingöngu í skógum sem eru lausir við teljandi rask svo öldum skiptir.

Eftir því sem maðurinn hefur meiri áhrif á umhverfið fækkar eldgömlum ósnortnum skógum og þallir eiga í vök að verjast. Asísku tegundirnar eru allar sjaldgæfar, útbreiðsla tveggja tegunda í austanverðri Norður-Ameríku dvínar ört og marþöllinni á vesturströndinni fækkar einnig. Á móti kemur að marþöll fjölgar sér auðveldlega í Vestur-Evrópu og er af sumum talin ágeng þar. Einungis fjallaþöllin er enn tiltölulega algeng í heimkynnum sínum af því hvað hún vex hátt til fjalla.

Þallir eru erfiðar í ræktun hérlendis því þær þurfa nánast algjört skjól í æsku. Helst er að koma þeim fyrir í víðáttumiklum skógum. Takist að koma þeim til eru þó bæði fjallaþöll og marþöll frá Alaska ágætlega aðlagaðar íslensku loftslagi.

Þallartegundir

Fjallaþöll
Tsuga mertensiana

Hæð: Stór tré, óvíst um hæð hérlendis
Vaxtarlag: Einstofna, beinvaxin tré með keilulaga krónu og slútandi toppsprota
Vaxtarhraði: Afar hægur
Hvaða landshluta: Víða um land
Sérkröfur: Þurfa að vera undir trjáskermi í æsku,
Styrkleikar: Mjög skuggþolin, gott frostþol,  langlíf, þroskar fræ árvisst hérlendis, laus við óþrif
Veikleikar: Þurfa algjört skjól í æsku

Athugasemdir: Fyrir þá sem vilja koma fjallaþöll til, t.d. sem garðtré, er gott að rækta hana í potti í köldu gróðurhúsi í a.m.k. 5-6 ár áður en hún er gróðursett

Fjallaþöll í Hallormsstaðaskógi. 

© Þröstur Eysteinsson

Marþöll
Tsuga heterophylla

Hæð: Stór tré, óvíst um hæð hérlendis
Vaxtarlag: Einstofna, beinvaxin tré með keilulaga krónu og slútandi toppsprota
Vaxtarhraði: Hægur
Hvaða landshluta: Víða um land
Sérkröfur: Þurfa að vera undir trjáskermi í æsku,
Styrkleikar: Mjög skuggþolin, gott frostþol,  langlíf, laus við óþrif
Veikleikar: Þurfa algjört skjól í æsku

Athugasemdir:
Mikið var flutt inn af marþallarfræi á 6. áratug síðustu aldar, frá sömu svæðum og sitkagreni var fengið (suðurströnd Alaska). Mikil afföll voru á sitkagreninu í frumstæðum gróðrarstöðvum þess tíma og tiltölulega fá tré komust á legg samanborið við sáninguna, en marþallirnar sem lifðu má nánast telja á fingrum annarrar handar. Þær eru þó snotur tré í dag og farnar að bera fræ

  Marþöll við Jökullæk í Hallormsstaða-
skógi þar sem hún er farin að mynda fallega lundi. Merkilegt er hvað hún
verður beinvaxin miðað við að toppurinn er alltaf slútandi.

© Þröstur Eysteinsson