Trjá- og skógarheilsa

Starfsmenn ábyrgir fyrir fagsviðinu

Edda S. Oddsdóttir

Aðrir starfsmenn í verkefnum tengdum fagsviðinu

Brynja Hrafnkelsdóttir, Halldór Sverrisson og Aðalsteinn Sigurgeirsson

Utanaðkomandi aðilar sem tengjast fagsviðinu

Guðmundur Halldórsson, Landgræðslu ríkisins

Erling Ólafsson, Náttúrufræðistofnun Íslands

Tengiliður í fagráði

Jón Geir Pétursson, umhverfis- og auðlindaráðuneytinu

Almennt um fagsviðið

Heilbrigði skógar ræðst af samspili trjáa við aðrar lífverur í vistkerfinu, einkum þær lífverur sem lifa á gróðri. Slíkar lífverur geta dregið úr vexti og þrótti plantna og kallast þá skaðvaldar. Þetta geta t.d. verið hryggdýr, hryggleysingjar (s.s. skordýr), sveppir, bakteríur eða veirur. Einnig ræðst heilbrigði trjágróðurs af samspili við aðra þætti umhverfis, svo sem veðurfarsþætti og mengun.

Áherslur Rannsóknastöðvar Skógræktarinnar á Mógilsá varðandi skaðvalda og heilbrigði skóga lúta að því að skilja eðli og ástæður þeirra vandamála sem koma upp í skógrækt og skógum af völdum skaðvalda. Jafnframt að afla þekkingar, með rannsóknum og vöktun, til þess að geta fundið leiðir til þess að draga úr skaða þeirra með sjálfbærum og sem hagkvæmustum hætti.

Viðfangsefni:

Plöntur hafa þróað með sér ýmis varnarkerfi til varnar dýrum og örverum sem sækja í plönturnar. Þessi varnaraðlögun getur verið almenn, þeas. margir eiginleikar sem sameiginlega mynda ákveðið mótstöðuþol gagnvart einhverjum skaðvaldi. Slík varnaraðlögun getur oft gagnast gegn fleiri enn einum skaðvaldi. Hins vegar getur líka verið um algert ónæmi gagnvart ákveðnum skaðvaldi að ræða, en slíkt byggir oft á erfðafræði (ýmist plöntu eða skaðvalds). Ef breytingar verða á erfðamenginu, t.d. með stökkbreytingu hjá skaðvaldi getur farið svo að vörn plöntunnar dugi ekki lengur og nauðsynlegt sé að leita nýrra afbrigða.

Íslensk skóglendi, hvort heldur það eru birkiskógar (náttúrulegir og gróðursettir) eða innfluttar trjátegundir, eru á margan hátt viðkvæm fyrir skaðvöldum í skógi. Íslenskur birkiskógur var um árþúsundir laus við stærri beitardýr og hafði því ekki jafn ríka þörf fyrir að þróa með sér varnarefni og birkiskógar á hinum Norðurlöndunum. Þetta kemur t.d. fram í því að íslenskur birkiskógur hefur minna af beiskju- og eiturefnum í blöðum en birkiskógar á Norðurlöndum, sem gerir það viðkvæmara fyrir beit (hvort heldur þá skordýra eða stærri dýra).

Varnaraðlögun innfluttra trjátegunda sem notaðar eru í skógrækt á Íslandi miðast við upprunasvæði trjátegundanna. Þegar tegundin er svo flutt í ný heimkynni, getur það haft veruleg áhrif á hversu viðkvæm trjátegundin er fyrir skaðvöldum. Er þá einkum tvennt sem hafa ber í huga: 1) Eru skaðvaldar til staðar í nýju heimkynnunum sem ekki voru í þeim gömlu. Hér er t.d. hægt að taka dæmi um amerískar grenitegundir og sitkalúsina. Sitkalúsin er tiltölulega nýkomin til Ameríku og grenitegundir sem eru upprunnar þar, líkt og sitkagrenið, hafa ekki myndað varnarviðbrögð gagnvart lúsinni. Því verða skemmdir af völdum hennar oft áberandi. 2) Eru hagnýtar lífverur sem hafa gagnast trjátegundinni við varnir til staðar í nýju heimkynnunum? Eitt af því sem skiptir miklu máli við skógarheilsu er samspil skaðvalda við aðrar lífverur í umhverfi trjáa. Ýmsar lífverur, t.d. sjúkdómsvaldandi sveppir og þráðormar, eða sníkjuvespur, geta haldið stofni skaðvalda niðri og þannig unnið með trjánum. Það er því mikilvægt að slíkar hagnýtar lífverur séu til staðar í nýju heimkynnunum.

Hlutverk Mógilsár

Skipta má hlutverki Rannsóknastöðvar skógræktar á Mógilsá innan skaðvaldasviðs í þrjá flokka:

  • Vöktun skaðvalda
    Að fylgjast með útbreiðslu og dreifingu skaðvalda í íslenskum skógum, jafnt nýrra skaðvalda (sem borist hafa nýverið til landsins) sem og eldri skaðvalda (sem lengi hafa verið til ama í íslenskri skógrækt). Reynt er að fara a.m.k. eina vettvangsferð um landið að hausti til að meta stöðuna á landsvísu.
  • Rannsóknaverkefni tengd skaðvöldum
    Rannsóknaverkefni á skaðvaldasviði skiptast í tvennt: (a) verkefni sem miða að því að þekkja lífsferil og hegðun viðkomandi skaðvaldar og (b) verkefni sem miða að því að finna aðferðir sem draga úr skemmdum af völdum einstakra skaðvalda.
  • Ráðgjöf og upplýsingar
    Starfsmenn veita hagsmunaaðilum og almenningi ráðgjöf og upplýsingar um skemmdir á trjágróðri og leiðir til þess að draga úr tjóni af þeirra völdum.