Skaðvaldar í trjám

(© Oddur Sigurðsson)

Sitkalús (Elatobium abietinum) fjölgar sér með kynlausri æxlun allt árið um kring.  Faraldrar eru eftir milda vetur, yfirleitt á haustin en ef veturinn er einstaklega mildur er hætta á vorfaraldri.  Lúsin situr neðan á nálum og heldur sig mest á eldri nálum.  Fyrstu einkenni eru ljósar þverrákir á nálum og gulnun.  Síðan verður nálin brún og drepst. 

Tjón:
Sitkalúsin veldur mestum skemmdum á amerískum grenitegundum t.d.  sitkagreni og blágreni.  Hún drepur mjög sjaldan tré.  

(© Oddur Sigurðsson)

(© Brynjólfur Sigurjónsson)

Köngulingur (Oligonychus ununguis) er skyldur köngulóm og  vísar heitið til þess.  Köngulingur verpir á haustin og eggin klekjast út í byrjun sumars,
Tjón:
Köngulingur stingur gat á frumur á yfirborði nála sem skapar rauðgula flekki á nálunum.  Köngulingur er skaðlegastur á rauðgreni.  Mest er af honum á heitum þurrum, sumrum. 

(© Halldór Sverrisson)

Grenibarrfellisveppur (Rhizosphaera kalkhoffii) vex á mörgum grenitegundum. Hann myndar örsmáa svarta punkta með hvítri örðu í miðjunni á föllnum nálum.  Nýsmitaðar nálar verða gulflekkóttar síðsumars, nema á blágreni þar sem þær verða brúnleitar með fjólubláum blæ.
Tjón:
Grenibarrfelli¬sveppurinn veldur helst tjóni á trjám sem ekki vaxa við kjöraðstæður. Hér hefur hann einkum skemmt rauðgreni en það er sjaldgæft að hann drepi trén. 

(© Halldór Sverrisson)

Greniryðsveppur (Chrysomyxa abietis) leggst eingöngu á greni,  einkum rauðgreni.  Síðsumars koma ljósgrænir blettir á yngstu nálarnar og að lokum gulnar allur sprotinn.  Næsta vor myndast rauðgulir aflangir flekkir á árssprota síðasta árs. Þaðan berst smitið á nýju nálarnar þegar þær myndast. 
Tjón:
Greniryð er mest áberandi í hlýjum rökum sumrum.  Hér hafa verið mikil áraskipti að þessum sjúkdómi og einnig virðist vera töluverður munur á smitnæmi mismunandi rauðgrenikvæma. 

(© Guðmundur Halldórsson)

Furulús (Pineus pini) situr á berki trjáa og myndar um sig ljósa vaxullarhnoðra.  Hún tímgast með kynlausri æxlun.  Afkvæmin klekjast úr eggi á vorin.  Að klaki loknu skríða þau út á nýju sprotana. 
Tjón:
Furulús er skæðust á skógarfuru,  fjallafuru og bergfuru.  Hún fer ekki á lindifuru og broddfuru.  Lúsin myndar hvíta ullarhnoðra á berki trjáa.  Tré sem verða undirlögð af lús veslast yfirleitt upp og drepast. 

(© Halldór Sverrisson)

Furubikar (Gremmeniella abietina) er sveppur sem veldur sýkingum á ýmsum furutegundum.  Hann kemst inn í tréð um sár á berki og vex síðan eftir berkinum, drepur hann og síðan greinina eða jafnvel allt tréð.
Tjón:
Furubikar veldur verulegum skemmdum á  bergfuru og broddfuru, einkum um vestanvert landið, en stafafura skemmist sjaldan af hans völdum. 

(© Halldór Sverrisson)

Lerkibarrfellisveppur (Meria laricis) þrífst á ýmsum lerkitegundum. Sveppurinn fer inn um loftaugu nálarinnar og vex síðan inni í henni. Fyrstu einkennin eru að framendi nálarinnar visnar og verður brúnn, en skemmdirnar færast síðan inn eftir nálinni.
Tjón:
Lerkibarrfellisveppur veldur mestum skaða í uppeldi en einnig hefur hann drepið tré, einkum síberíukvæmi, en evrópulerki virðist sleppa að mestu. 

(© Halldór Sverrisson)

Lerkiáta (Lachnellula willkommii) smitast gegnum sár á berki.  Sveppurinn veldur skemmdum á leiðsluvefjum.  Fyrstu einkennin eru að greinar og jafnvel heil tré fölna og drepast.  Sveppaldin lerkiátu eru skál- eða skífulaga, rauðgul með hvítu kögri í kring, 1-6 mm í þvermál. 
Tjón:
Lerkiáta er um land allt en skaðsemi hennar er mest þar sem vetur eru mildir.  Það er einkum síberíukvæmin sem verða hart úti. 

(© Halldór Sverrisson)

Barrviðaráta (Phacidium coniferarum) leggst á margar tegundir barrviða. Einkenni eru þau að einstakar greinar, eða árssproti, visna um mitt sumar.  Í slæmum tilvikum deyr allt tréð.
Tjón:
Lerki fer verst út úr þessum sjúkdómi í köldum sumrum og eru lerkikvæmi frá Síberíu yfirleitt viðkvæmust.

(© Halldór Sverrisson)

Asparryðsveppurinn (Melampsora larici-populina) myndar gula eða rauðgula ryðbletti neðan á blöðum alaskaaspar. Þar myndast ryðgró sem dreifa sjúkdómnum enn frekar. Á veturna lifir sveppurinn í föllnum asparlaufum. Frá þeim berst smitið yfir á lerkinálar þegar það laufgast og svo aftur á öspina. 
Tjón:
Skaðsemi sveppsins er mest þar sem ösp og lerki eru ræktuð hlið við hlið.  Hingað til hefur asparryð valdið mestum skaða á Suðurlandi, enda er þar úrkomusamt og hlýtt, en þær aðstæður henta ryðsveppum vel.

Asparglytta (Phratora vitellinae) finnst enn sem komið er einkum á höfuðborgarsvæðinu.  Asparglyttan liggur í dvala sem fullorðið dýr og á vorin leggst bjallan einkum á brum og étur gjarnan öll ný laufblöð. Um mitt sumar koma lirfurnar fram og halda áfram að éta laufblöðin. Síðsumars kemur svo fram ný kynslóð af fullorðnum bjöllum sem naga laufblöð og börk yngsta hluta sprotanna fram í október en þá leggst bjallan í dvala yfir veturinn.

Tjón:

Asparglyttan veldur töluverðu tjóni á ösp en einkum virðist blæösp vera viðkvæm fyrir Asparglyttunni. 

(© Oddur Sigurðsson)

Víðiblaðlýs (Cavariella spp) klekjast úr eggi í byrjun sumars.  Þær geta af sér nýja kynslóð sem fjölgar sér með meyfæðingu.  Að sumrinu flýgur einhver hluti stofnsins yfir á hvönn eða aðrar sveipjurtir.  Þær snúa síðan til baka á víðinn þegar haustar.  Mökun og varp er á haustin. 
Tjón:
Víðiblaðlýs valda því að blöð verpast og skemmast.

(© Oddur Sigurðsson)

Víðifeti (Hydriomena furcata) skríður úr eggi þegar víðirinn laufgast.  Lirfan er fullvaxin í byrjun júlí og rennir sér þá fimlega á silkiþræði til jarðar og púpar sig.  Fiðrildin klekjast úr púpum undir lok júlí og makast og verpa á börk víðis.  Eggin liggja í dvala fram á næsta vor. 
Tjón:
Víðifeti veldur oft verulegu tjóni, einkum í görðum og á skjólbeltum. 

(© Oddur Sigurðsson)

Haustfeti (Operophtera brumata) er mjög fjölhæfur í fæðuvali og lirfan étur blöð allskyns lauftrjáa og runna og á það jafnvel til að fara á barrviði.  Lirfan klekst úr eggi í byrjun sumars.  Hún er fullvaxin í lok júní og púpar sig á jörðunni undir trjánum.  Fiðrildin skríða úr púpu í vetrarbyrjun. 
Tjón:
Hautfeti veldur verulegu tjóni, einkum í görðum og á skjólbeltum. 

(© Halldór Sverrisson)

Víðiryð (Melampsora epitea) er algengt á grávíði, loðvíði og selju. Ræktaður loðvíðir í görðum getur orðið rauðgulur af gróflekkjunum síðari hluta sumars og getur sveppurinn einnig orðið áberandi á brekkuvíði. Ryð leggst einnig oft þungt á selju í uppeldi. Sumargró og sveppþræðir lifa í brumum víðisins yfir veturinn og smita ný blöð sumarið eftir.
Tjón:
Tjón af völdum þessa ryðsvepps er sjaldan alvarlegt nema í hreggstaðavíði, en þar er ryðið mjög skaðlegt. Ryðið dregur þó alltaf úr vexti og getur tafið síðsumarvöxt það mikið að yngsti hluti árssprotans nái ekki þroska fyrir veturinn þannig að afleiðingin getur orðið aukið haustkal. 

Asparglytta (Phratora vitellinae) finnst enn sem komið er einkum á höfuðborgarsvæðinu.  Asparglyttan liggur í dvala sem fullorðið dýr og á vorin leggst bjallan einkum á brum og étur gjarnan öll ný laufblöð. Um mitt sumar koma lirfurnar fram og halda áfram að éta laufblöðin. Síðsumars kemur svo fram ný kynslóð af fullorðnum bjöllum sem naga laufblöð og börk yngsta hluta sprotanna fram í október en þá leggst bjallan í dvala yfir veturinn.

Tjón:

Asparglyttan veldur töluverðu tjóni á laufblöðum víðitegunda, einkum á viðju og gulvíði.  Þrátt fyrir stuttan tíma hérlendis virðist allt benda til þess að asparglyttan geti haft veruleg áhrif á vöxt víðitegunda

(© Halldór Sverrisson)

Gljávíðiryð (Melampsora larici-pentandrae) er nýr sjúkdómur á gljávíði hér á landi og hefur nú fundist víða um sunnanvert landið. Fyrstu einkennin eru rauðgulir blettir neðan á blöðum víðisins.  Ryðsveppur þessi myndar sumar- og dvalagró sín á gljávíði en skálagróstigið finnst á lerki.
Tjón:
Gljávíðiryð veldur mun meira tjóni en aðrir ryðsveppir á víði hér á landi. Gljávíðir sem hér er ræktaður er af suðlægum uppruna og vex oft langt fram eftir hausti. Sjúkdómurinn dregur úr þroska árssprotanna og gerir þá enn viðkvæmari fyrir kali.

(© Oddur Sigurðsson)

Birkiblaðlús (Betulaphis quadrituberculata) skríður úr eggi um svipað leyti og birkið laufgast.  Hún fjölgar sér með kynlausri æxlun fram eftir sumri.  Þegar kemur fram í ágúst koma fram karldýr og kvendýr sem æxlast og síðan verpa kerlingarnar, gjarnan við brumin.  Eggin liggja í dvala til vors. 
Tjón:
Birkiblaðlús er til nokkurs ama í görðum og limgerðum, en veldur litlu tjóni. 

(© Oddur Sigurðsson)

Birkisprotalús (Euceraphis punctipennis) hefur mjög svipaðan lífsferil og birkiblaðlús.  Hún skríður úr eggi um svipað leyti og birkið laufgast og fjölgar sér með kynlausri æxlun fram eftir sumri.  Æxlun og varp er síðsumars og eggin liggja í dvala til vors. 
Tjón:
Birkisprotalús veldur litlu tjóni. og er ástæðulaust að úða gegn henni.

(© Oddur Sigurðsson)

Tígulvefari (Epinotia solandriana) lifir einkum á blöðum birkis.  Þó eru dæmi um að hann fari á víði og elri.   Lirfan klekst úr eggi í byrjun sumars og er fullvaxin og púpar sig í lok júní.  Fiðrildin skríða úr púpu í júlí, makast og verpa á börk trjánna. 
Tjón:
Tígulvefari étur oft birkiskóg til stórskaða og er eitt versta meindýrið á birki hér á landi, bæði í skógum og görðum. 

(© Oddur Sigurðsson)

Birkivefari (Acleris notana) er með allra fyrstu fiðrildum á kreik á vorin og má sjá þessi smávöxnu gráleitu fiðrildi strax í mars.  Lirfan klekst út í júní og er fullvaxin síðari hluta sumars og púpar sig þá inni í laufblöðunum.  Þegar haustar klekjast púpurnar, fiðrildin skríða út og leggjast í vetrardvala. 
Tjón:
Birkivefari veldur iðulega miklum skemmdum með áti sínu á laufi og trjám. Er skaðinn þó frekar í birkiskógum en í görðum.

(© Oddur Sigurðsson)

Haustfeti (Operophtera brumata) er mjög fjölhæfur í fæðuvali og lirfan étur blöð allskyns lauftrjáa og runna og á það jafnvel til að fara á barrviði.  Lirfan klekst úr eggi í byrjun sumars.  Hún er fullvaxin í lok júní og púpar sig á jörðunni undir trjánum.  Fiðrildin skríða úr púpu í vetrarbyrjun. 
Tjón:
Hautfeti veldur verulegu tjóni með áti sínu, einkum í görðum og á skjólbeltum. 

(© Oddur Sigurðsson)

Birkifeti (Rheumaptera hastata) skríður úr púpu undir lok maí, makast og verpir.  Fiðrildin eru síðan á ferli fram yfir miðjan júlí.  Lirfurnar skríða úr eggi þegar líða tekur á júní og eru fullvaxnar og púpa sig þegar komið er fram á haust. 
Tjón:
Birkifeti er einkum í birkikræðu fjalldrapa og bláberjalyngi og hefur oft skemmt bláberjalyng á stórum svæðum. 

(© Oddur Sigurðsson)

Birkihnúðmý (Semudobia betulina) verpir í birkirekla.  Lirfurnar lifa á fræhvítunni.  Þær eru fullvaxta þegar haustar og púpa sig um vorið.  Fræ sem eru smituð af lirfum birkihnúðmýs eru auðþekkt frá heilbrigðum fræjum.  Þau eru bólgin og vængirnir eru litlir og afmyndaðir. 
Tjón:
Birkihnúðmý dregur mjög úr framleiðslu birkis á nýtanlegu fræi en veldur ekki öðru tjóni.

(© Halldór Sverrisson)

Birkikemba (Eriocrania unimaculella) er tiltölulega nýtt meindýr hérlendis. Hún er orðin útbreidd um efri hluta Ölfuss og hefur fundist á höfuðborgarsvæðinu. Birkikemba er fiðrildategund og er það lirfan veldur skaða. Kvenfiðrildin verpa eggjunum undir yfirhúð laufblaða snemma sumars. Þar klekjast þau út í blaðholdinu og lirfurnar nærast á því.  Fullvaxin lirfa púpar sig í jörðu og bíður næst vors.

Tjón

Talsverð lýti geta verið að skemmdum og ekki er ólíklegt að birkikemba hafi áhrif á vöxt birkisins.

Birkiryð (Melampsoridium betulinum) leggst á íslensku birkitegundirnar, fjalldrapa og ilmbjörk. Algengast er birkiryð á blöðum birkiplantna í uppeldi.  Þá getur neðra borð blaðanna orðið alþakið gróflekkjum sveppsins. Venjulega sjást flekkirnir þó ekki fyrr en seint í júlí og ná hámarki í byrjun september.
Tjón:
Birkiryð veldur oft verulegum skaða á birkiskógum og er til mikils ama í plöntuuppeldi.

(© Oddur Sigurðsson)

Haustfeti (Operophtera brumata) er mjög fjölhæfur í fæðuvali og lirfan étur blöð allskyns lauftrjáa og runna og á það jafnvel til að fara á barrviði.  Lirfan klekst úr eggi í byrjun sumars.  Hún er fullvaxin í lok júní og púpar sig á jörðunni undir trjánum.  Fiðrildin skríða úr púpu í vetrarbyrjun. 
Tjón:
Hautfeti veldur verulegu tjóni, einkum í görðum og á skjólbeltum með áti sínu. 

(© Halldór Sverrisson)

Reyniáta (Cytospora rubescens) er átusjúkdómur sem algengur er um allt land, en þó meira áberandi við ströndina en í innsveitum. Einkennin eru þau að börkur á greinum dökknar og fellur inn og síðar myndast í honum flöskulaga gróhirslur, sem þó eru huldar af berkinum að mestu. Gróin spýtast út í rauðum massa. Algengt er að sveppurinn vaxi í langan tíma án þess að mynda gróhirslur eða gró. Stundum virðist hann liggja í dvala í berkinum og byrjar þá fyrst að vaxa þegar greinin særist eða hana kelur. 
Tjón:
Reyniáta veldur verulegum skemmdum á reyniviði, einkum í strandhéruðum.

(© Halldór Sverrisson)

Ranabjöllur (Otiorhyncus spp) skríða úr púpu upp úr miðju sumri og verpa. Lirfurnar klekjast úr eggi í lok sumars og leggjast í dvala þegar vetrar.  Lirfurnar koma úr dvala næsta vor og lifa á plönturótum allt næsta sumar og leggjast aftur í dvala þegar vetrar. Þær púpa sig sumarið eftir. 
Tjón:
Ranabjöllulirfur valda mjög miklum skaða. 

(© Halldór Sverrisson)

Ertuygla (Melanchra pisi) er útbreidd um sunnanvert landið og hefur einnig fundist norður í Eyjafirði.  Fiðrildin eru á ferli frá júníbyrjun fram í júlí.  Þau verpa í júní og lirfurnar eru fullvaxnar um haustið og leggjast þá í vetrardvala.  Þær púpa sig um vorið þegar dvala lýkur.  Lirfurnar sækja mikið í lúpínu en éta einnig trjágróður. 
Tjón:
Ertuyglan hefur verið vaxandi vandamál á undanförnum árum sem virðist þó sjaldan drepa plöntur.

(© Oddur Sigurðsson)

Jarðygla (Diarsia mendica) er algeng um land allt.  Lirfurnar sækja einkum í lágvaxinn runnagróður og lyng en einnig ungskóg.  Fiðrildin eru á ferli frá miðju sumri og fram undir haust.  Þau verpa síðsumars og lirfurnar eru tæplega hálfvaxnar þegar vetur gengur í garð og leggjast þá í dvala.  Þær fara á kreik á ný þegar vorar og eru fullvaxnar um mitt sumar og púpa sig.  Fiðrildin skríða skömmu síðar úr púpu. 
Tjón:
Faraldrar jarðyglu virðast vera fátíðir en skaðinn getur verið mikill þegar þeir geysa.